Na današnji dan 1809. godine, u Sarajevu je preminuo Mula Mustafa Bašeskija Ševki, bh. ljetopisac, alim i učenjak. Bašeskija je i rođen u Sarajevu, 1731. ili 1732. godine, u Mimar Sinanovoj mahali. O njemu znamo samo ono što je on o sebi zabilježio u svom “Ljetopisu”. Puno mu je ime Mula Mustafa Bašeskija s pjesničkim pseudonimom Ševki. Sin je Ahmedov, a unuk Kadri-hodže. Početno obrazovanje dobio je u mektebu kod hodže Sulejmana efendije Arnauta. Izučio je i kazaski zanat kod majstora Šahinbašića, kazaza i imama jedne sarajevske džamije.
U svom “Ljetopisu” Bašeskija nam je ostavio i neke podatke o svojoj porodici. Njegov otac Ahmed vjerovatno je umro dok je Mustafa bio još dijete, a majka Fatima, kći Mehmed-hodžina, preudala se za „nekog mutapčiju i umrla od kapi“ 1772. godine. Mula Mustafa se oženio vrlo mlad sa Safijom, kćerkom Mustafa-age Čartozana.
Najpoznatije Bašeskijino djelo je “Ljetopis o Sarajevu”, u kojem je zapisao dešavanja u Sarajevu u periodu od 1746. do 1804. godine. Poznata je njegova izreka: “Ostaje samo ono što je zapisano, a sve drugo se zaboravlja”, koja je bila Bašeskijin glavni motiv da napiše “Ljetopis”.
Džingis-kan. Wikipedia.org
Umro Džingis-kan, utemeljitelj i prvi veliki kan Mongolskog Carstva
1227. – Umro Džingis-kan (Čingis haan), utemeljitelj i prvi veliki kan Mongolskog Carstva, nakon pobjede nad Tangut carstvom. Rođen je s imenom Temudžin, kao sin poglavice malog mongolskog plemena Vukova, a titulu je naslijedio u 13. godini nakon što su mu pripadnici jednog neprijateljskog plemena otrovali oca. Ujedinivši mnoga nomadska plemena sjeveroistočne Azije, Džingis-kan je osnovao Mongolsko Carstvo i započeo mongolsku invaziju koja je rezultirala osvajanjem većeg dijela Evroazije, stvorivši najveće svjetsko carstvo u historiji, koje je trajalo od 1206. do 1368. godine.
1450. – Rođen književnik Marko Marulić, otac hrvatske književnosti. Zaslužan je i za prvu upotrebu riječi psihologija u svom djelu „Psichiologia de ratione animae humanae“. Veličinu Marulićevog stvaralaštva potvrđuje činjenica da je Tomas Mor (Thomas More) čitao Marulićev „Evanđelistar“ u tamnici neposredno prije smrti, te da je Franjo Saleški uvijek sa sobom nosio njegovo djelo „Institucije“.
1656. – Ferdinando Galli Bibiena, italijanski slikar i arhitekta, rođen je na današnji dan. Studirao je slikarstvo, perspektivu i arhitekturu. Publicirao je djelo “L’Architettura civile” u kojem raspravlja i o pitanjima scenografije temeljene na zakonima perspektive i njene primjene kod slikanja arhitektonskih elemenata kao sredstva za postizanje iluzije prostora. Sa scenografskom djelatnošću počeo je 1690. u Parmi, nastavio u drugim italijanskim gradovima, te Barceloni i Beču. Kao graditelj projektirao je palače, vile i parkove, a slikao je dekorativne freske.
1850 – Umro francuski pisac Onore de Balzak (Honoré de Balzac), začetnik evropskog realizma, autor gotovo sto knjiga s više od 2000 likova. Romani sa zajedničkim nazivom “Ljudska komedija” imaju i vrijednost socioloških studija i duboka su socijalna kritika francuskog društva. Djela: romani “Evgenija Grande”, “Čiča Gorio”, “Gopsek”, “Izgubljene iluzije”, “Seljaci”, “Rođaka Beta”, “Golicave priče”, “Šuani”.
1872 – Preminuo srbijanski pisac Petar Preradović, jedan od najznačajnijih pjesnika epohe ilirizma, čija se lirika kreće od zanosnog rodoljublja do mračne refleksivnosti i krajnjeg pesimizma. Poznat je po ljubavnim pjesmama, od kojih se mnoge pjevaju i sada, poput pjesme “Miruj, miruj, srce moje”. Djela: zbirke pjesama “Prvijenci”, “Nove pjesme”, drama “Kraljević Marko”, epovi “Lopudska”, “Prvi ljudi”, “Pustinjak”, libreta “Vladimir i Kosara”, “Sirotica”.
1922 – Rođena američka filmska glumica Šeli Vinters (Shelley Winters), koja je počela karijeru mjuziklima i komedijama, ali je pravu slavu stekla ulogama agresivnih sredovječnih žena složene psihologije. Filmovi: “Dvostruki život”, “Mjesto pod suncem”, “Noć lovca”, “Dnevnik Ane Frank”, “Lolita”, “Krvava mama”, “Kleopatra Džons”, “Posejdonova avantura”, “Stanar”.
1933 – Američki filmski režiser poljskog porijekla Roman Polanski, poznat po filmovima strave ispunjenih psihičkim nastranostima, strahom i opsjednutošću kao posljedici poremećene seksualnosti, rođen je na današnji dan. Dodatnu napetost je često postizao postavljajući nevinost i čistotu naspram mračnih, iracionalnih sila zla. Poslije uspjeha filma “Nož u vodi”, otišao je iz Poljske u SAD, a snimao je i u Francuskoj i Velikoj Britaniji. Ostali filmovi: “Odvratnost”, “Ćorsokak”, “Bal vampira”, “Rozmarina beba”, “Makbet”, “Kineska četvrt” (nagrada Oskar), “Stanar”, “Pirati”, “Tesa”.
Robert Redford. Biografieonline.it
Rođen američki filmski glumac i reditelj Robert Redford
1937 – Rođen američki filmski glumac i reditelj Robert Redford. Nagrađen je Oskarom za film “Obični ljudi”, prvi koji je režirao. Ostali filmovi: “Situacija beznadežna, ali ne ozbiljna”, “Kažite im da je Vili Boj ovde”, “Buč Kasidi i Sandens Kid”, “Džeremaja Džonson”, “Kandidat”, “Žaoka”, “Veliki Getsbi”, “Devojka koju sam volio”, “Tri Kondorova dana”, “Svi predsjednikovi ljudi”, “Električni jahač”, “Brubejker”. Preminuo je 16. septembra 2025. godine.
1952. – Američki glumac, plesač i kantautor Patrik Svejzi (Patrick Swayze), rođen je na današnji dan u Hjustonu (Teksas). Najpoznatije uloge ostvario je u filmovima “Prljavi ples”, “Duh” i serijalu “Sever i jug”. Preminuo je 14. septembra 2009. godine, u 58. godini.
1954 – Džejms Vilkins (James Wilkins) postao prvi crnac u američkoj historiji koji je učestvovao u zasjedanju Vlade SAD-a. On je bio pomoćnik ministra rada i sjednici je prisustvovao, jer ministar i njegov zamjenik u tom trenutku nisu bili u Vašingtonu.
1976. – U Zagrebu je od posljedica srčanog udara umro bh. pisac, pjesnik i prevodilac Enver Čolaković. Njegov otac, inače industrijalac, Vejsil-beg Čolaković, bio je vlasnik mnogih nekretnina i Sarajevske ciglane, koja je sve do kraja Drugog svjetskog rata zaposjedala područje današnje glavne željezničke stanice, a njegova majka Ilona (Fatima-Zehra) izdanak je stare mađarske plemićke porodice Mednyanszky. Nesretno i burno djetinjstvo, protkano selidbama i putovanjima, Enver Čolaković provodio je uglavnom u Budimpešti, a nakon Prvog svjetskog rata, porodica Čolaković doselila se u Sarajevo. Enver je studirao matematiku i fiziku u Beogradu i Budimpešti, a historiju u Zagrebu. Pisati je počeo kao dječak, i to na dva jezika: bosanskom i mađarskom. U periodu do 1945. godine, objavio je više pripovijedaka i eseja te jedan od najboljih bh. romana “Legenda o Ali-paši” (1944. godine). Ostavio je u rukopisu pet romana, više pripovijedaka i pjesama. Enver je prevodio s mađarskog i njemačkog jezika, objavljivao stručne tekstove iz fizike i matematike, a radio je i kao profesor, pozorišni reditelj, korektor i urednik.
Emir Spahić. Reperezentacija.ba
Emir Spahić, tehnički i sportski direktor reprezentacije BiH, slavi 46. rođendan
1980. – Rođen Emir Spahić, bivši fudbaler i kapiten bosanskohercegovačke fudbalske reprezentacije. Karijeru je počeo u FK Čelik iz Zenice, odakle je prešao u GOŠK Dubrovnik, a potom u NK Zagreb. Godine 2004., Spahić prelazi u ruski klub FC Shinnik, naredne u Torpedo Moskvu, te 2006. u FC Lokomotiv Moskvu, gdje je odličnim igrama privukao pažnju velikih evropskih klubova. Za francuski Montpellier potpisao je 2009., te u svom debiju, protiv PSG-a, postigao gol glavom u 94. minuti za konačnih 1:1, čime je odmah osvojio simpatije domaćih navijača. U julu 2011. godine, Spahić je potpisao ugovor sa španskom Sevillom. U fudbalskoj reprezentaciji BiH debitovao je 7. juna 2003. godine, protiv reprezentacije Rumunije. Spahić je bio kapiten bosanskohercegovačke fudbalske reprezentacije za koju je odigrao 77 utakmica. Posljednju utakmicu u dresu reprezentacije BiH odigrao je 28. maja 2018. u prijateljskom susretu protiv reprezentacija Crne Gore. Krajem avgusta 2019., Spahić je teško povrijeđen u saobraćajnoj nesreći kod Trebinja. Nakon oporavka, koji je trajao skoro godinu, vratio se fudbalu, ali kao trener. Danas je tehnički i sportski direktor A-nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine.
1994. – Umro Ričard Lorens Milington Sing (Richard Laurence Millington Synge), britanski biohemičar i dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1952. godine za izum particione hromatografije. Cijeli život proveo je u istraživanjima u mnogim zemljama svijeta, a tokom istraživanja u Lidsu upoznao je Arčera Martina (Archer), s kojim je zajedno razvio particionu hromatografiju, tehniku razdvajanja sličnih hemikalija iz smjesa, koja je revolucionirala analitičku hemiju. Između 1942. i 1948. bavio se proučavanjem peptida proteinske grupe gramicidin, što je pomoglo da Frederik Sanger (Frederick) na bazi tog rada dođe do strukture inzulina.
2017 – Preminula Melika Bosnewi, bh. književnica. Osim po svom radu i književnim djelima, poznata je i iz montiranog „Sarajevskog procesa“, 1983. godine, u kojem je suđeno grupi bošnjačkih, odnosno muslimanskih intelektualaca, predvođenih Alijom Izetbegovićem. Rođena je u Sarajevu, 10. januara 1945. godine. Osnovnu školu i Prvu gimnaziju završila je u rodnom gradu, a u Zagrebu je studirala na Fakultetu političkih znanosti, te jedno vrijeme paralelno pratila studij filozofije i komparativne književnosti. Postdiplomski studij iz savremene filozofije, koji je upisala na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, nastavila je slobodnim istraživanjem, kao stipendistkinja Vlade Francuske, na fakultetima Universite Paris-X, Nanterre i College de France, Quartier Latin, u Parizu. Pod prezimenom Salihbegović Melika je svoje prvo književno djelo, esej, objavila 1971. godine u časopisu “Izraz”. Od tada je njena književna karijera bilježila stalni uspon, pisala je i objavljivala pjesme, pripovijetke, eseje, scenarija, prevode, prepjeve, političke proteste, u sarajevskim, zagrebačkim, beogradskim i ljubljanskim časopisima i magazinima za književnost i umjetnost, te izdavačkim kućama. Dobijala je i nagrade: za filmski i TV scenarij te novinske priče. Godine 1982., dobila je jugoslavensku nagradu za dramu “Dvorac od biljura”. Osim ove izuzetne drame, Melika je napisala brojna djela, među kojima su: pjesme „Nebeska deva”, “Ruža tmice”, “Srebrenica je zvijezda padalica”, “Na krik gazele zastat”, “Ptica o vratu”, “Kaze”; “Divan” – prepjev derviške poezije Fadil-paše Šerifovića; drame „Citadella Svjetla”, “Sedmi padež ili Pouka iz gramatike”; “Ja sam Kana”; TV scenarij “Oscar je želio”, roman „Katarzični snovi”, eseje „Vlasnik vremena”, “Skupa”…
2022. – Umro Mislav Bago, hrvatski voditelj i urednik. Dobitnik niza nagrada i odlikovanja, Bago je slovio za jednog od najboljih hrvatskih novinara, a bio je poznat po svom nepokolebljivom stavu i pitanjima kojima bi svoje sagovornike, često visokopozicionirane pojedince iz domaće politike, dovodio u vrlo nezgodne situacije. Diplomirao je na Fakultetu političkih znanosti u Zagrebu, nakon čega se zaposlio na HRT-u, gdje je od 2006. do 2008. godine bio urednik emisije “Otvoreno”, a 2009. godine prešao je na Novu TV, gdje je radio do svoje iznenadne smrti.
avaz
