Profesorica ekonomije Amila Pilav-Velić za “Avaz”: Najveći poremećaj ponude u historiji naftnog tržišta
Amila Pilav-Velić, profesorica Ekonomskog fakulteta u Sarajevu, analizirala je za „Dnevni avaz“ globalne ekonomske izazove koje donosi opšti rat na Bliskom istoku, te posljedice po Evropu, Bosnu i Hercegovinu, ali i na globalne ekonomske tokove.
Rast cijene barela nafte do 200 US dolara po barelu, kao što je najavio režim Irana, ne bi automatski zaustavio globalni ekonomski rast, ali bi vrlo vjerovatno doveo do sporijeg rasta, više inflacije, skupljeg finansiranja i pritiska na dohotke, navodi Pilav-Velić.
Monetarna kriza
Ovo nije samo energetska nego i monetarna kriza, jer kada energija poskupi, centralne banke sporije spuštaju kamate, što direktno pogađa investicije, nekretnine i zadužene države. Evropska tržišta ponovo strahuju od inflacijskog udara koji može odgoditi monetarno popuštanje.
Uz cijenu barela, prava opasnost je i sekundarni cjenovni val plina, đubriva, hrane, plastike, brodarstva i industrijskih inputa. Zato rat u Hormuzu mnogo brže postaje problem životnog standarda nego što javnost u početku misli.
Evropa i male ekonomije poput BiH moraju iz ovoga izvući staru, ali zanemarenu pouku: energetska sigurnost nije samo pitanje količine, nego i pitanje rute, osiguranja, skladištenja i finansiranja. U 2022. godini naučili smo šta znači zavisnost od jednog dobavljača, dok ove godine učimo šta znači zavisnost od jednog pomorskog čepa, što je možda najvažnija lekcija ove krize.
Naftni efekt
Pilav-Velić objašnjava da kroz blokirani Hormuški tjesnac inače prolazi gotovo petina svjetske potrošnje tečnih goriva, ali da blokada ima mnogo širi efekt i pogađa transport, hemijsku industriju, gnojiva, aviosaobraćaj, logistiku i cijenu kapitala.
Evropske ekonomije su energetski izloženije Zaljevu nego što se misli, naročito nakon smanjenog oslanjanja na ruske energente. Evropi je ova kriza još jedan signal da mora ozbiljnije graditi vlastitu ekonomsku i sigurnosnu autonomiju.
Efekti na BiH
Male ekonomije poput BiH ne uvoze samo robu nego i cijenu rizika te robe. Ratni osiguravateljski trošak za plovidbu kroz Hormuz je narastao šestostruko, uz istovremeni rast vozarina. Zato raste i konačna cijena transporta roba, što se prelijeva na uvoznike, distributere i na kraju na potrošača.
BiH je tipičan primjer male, ranjive, otvorene i uvozno zavisne ekonomije, koja uvozi inflaciju preko evropskog tržišta kroz čitav evropski cjenovni lanac svih proizvoda s velikim udjelom energije u cijeni. To će značiti skuplju potrošačku korpu, logistiku i radni kapital.
Iran i Kina
Takav šok nije besplatan ni za Teheran, jer Iran može kratkoročno profitirati politički zatvaranjem Hormuza i globalnim dizanjem cijene konflikta, navodi ona. Ali dugoročno Iran rizikuje da smanji vlastiti izvoz, oteža naplatu, poveća osiguravajuće i transportne troškove i dodatno optereti svoje glavne kupce, od kojih je ključni Kina.
Ona nije samo najveći korisnik zaljevske nafte nego i zemlja koja bi najviše osjetila produženi poremećaj, objašnjava Pilav-Velić. Vjeruje se da Azija kupuje gotovo dvije trećine svoje nafte iz Zaljeva, dok oko polovine kineske nabavke dolazi iz tog regiona. To bi bio udar na kinesku industrijsku konkurentnost, a time i na najvažniji iranski ekonomski ventil.
avaz
