Na današnji dan 2023. godine, preminuo je profesor i akademik Dževad Karahasan, jedan od najboljih bosanskohercegovačkih književnika i jedno od najznačajnijih imena naše kulture u posljednjih pola stoljeća. Osim u Bosni i Hercegovini, Karahasan je bio i jedan od najpoznatijih književnika u Evropi, a koliko je bio skroman, govore njegove riječi da je “prvo čovjek pa pisac pa profesor”. Karahasanova djela prepoznatljiva su po modernim tehnikama pripovijedanja u kojima se miješaju žanrovske karakteristike, esejizacija i dramatizacija proze, ali i iznimno bogatstvo jezika. Prema vlastitom izboru i angažmanu, prvenstveno je bio dramski pisac.
Bio je veoma cijenjen i uspješan dramski autor, ne samo u našoj zemlji nego i u zemljama njemačkog govornog područja. Prema mišljenju mnogih, dijeli u tom aspektu sudbinu jednog od svojih uzora, Miroslava Krleže: kao i hrvatski pisac, i bošnjački pisac je bio fasciniran pozorištem, za koje je napisao veći broj priznatih drama, ali njegova najsnažnija djela su, ipak, romani i esejistička memoaristika.
Profesor i urednik
Dževad Karahasan je rođen 1953. godine u Duvnu, gdje je završio osnovno i gimnazijsko školovanje, a želja za obrazovanjem odvela ga je u franjevački samostan, gdje je učio latinski i starogrčki. Potom je otišao u Sarajevo na studij komparativne književnosti i teatrologije na Filozofskom fakultetu. Taj trenutak je kasnije opisao kao početak „sudbinske veze“ s glavnim bh. gradom, koji je postao, ne samo česta tema njegovih djela, nego i kulturna prizma kroz koju je posmatrao i razumijevao svijet oko sebe.
– Sarajevo sadrži sve što čini svijet zapadno od Indije – govorio je naš akademik.
Doktorsku disertaciju, koju je odbranio na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, objavio je kasnije s naslovom “Model u dramaturgiji”. U periodu između 1986. i 1993. godine Dževad Karahasan je bio dekan Akademije scenskih umjetnost u Sarajevu, radeći istovremeno na mjestu docenta za dramaturgiju i historiju drame. U to vrijeme bio je i urednik u književnim časopisima “Odjek” i “Izraz”.
Od 1994. godine predavao je kao gostujući profesor na evropskim univerzitetima u Salzburgu, Insbruku, Bazelu, te na Humboldtovom univerzitetu u Berlinu. Nakon agresije na RBiH vratio se i predavao na svom matičnom Univerzitetu u Sarajevu, gdje je bio redovni profesor na Odsjeku za komparativnu književnost i informacijske nauke Filozofskog fakulteta.
Tekst se nastavlja ispod oglasa
Karahasan je bio redovni član Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine i Njemačke akademije za jezik i književnost. Bio je predsjednik Društva pisaca Bosne i Hercegovine i član PEN kluba BiH. Počasni doktorat Univerziteta u Bazelu dobio je 2014. godine, a u Grazu, jednom od, kako je kazivao, “njegovih gradova”, u kojem je i preminuo, imao je prestižni status gradskog pisara.
Svojim esejima Dževad Karahasan je ponudio briljantne uvide u prirodu književno-umjetničkog fenomena kao i u tajanstvene spone različitih kultura, poput “Dnevnika melankolije” napisanog o temi manirizma u historiji evropske drame, te “Dnevnika selidbe”, najintimnijeg djela Karahasanove književnosti. “O jeziku i strahu” nazvao je svojom „sudbinskom knjigom“, dok se u djelima “Knjiga vrtova” i “Dosadna razmatranja” razračunava s racionalističkom slikom svijeta i ideologijom razuma.
Bio je jedan od rijetkih za koje se može reći da je dramsku književnost i teatarsku umjetnost upoznao iz svih perspektiva, među kojima je najrelevantnija ona praktična, koju je stekao iskustvom dugogodišnjeg rada u pozorištu, prvo kao dramaturg Zeničkog narodnog pozorišta, potom Narodnog pozorišta u Sarajevu, a na kraju i austrijskog pozorište ARBOS – Gesellschaft für Musik und Theater u Beču, Salzburgu i Klagenfurtu. Njegove najpoznatije drame i dramolete su: “Čudo u latinluku”, “Kralju ipak ne sviđa se gluma”, “Strašno je vani”, “Misionari”, “Povučeni anđeo” i “Koncert ptica”.
Romani i nagrade
Svojim prvim romanom “Istočni diwan”, objavljenim 1989. godine, Dževad Karahasan se odmah nametnuo kao relevantan romanopisac, uspostavivši pritom i temeljne principe svoje poetike, u kojoj je isprepleo iskustvo sa Zapada s orijentalno-islamskom kulturnom. Taj spoj je prepoznatljiv i u njegovim ostalim romanesknim ostvarenjima, među kojima se ističu: “Šahrijarov prsten” iz 1996., “Sara i Serafina”, “Noćno vijeće” iz 2005., trilogija “Što pepeo priča”, objavljena 2016. godine, te “Uvod u lebdenje” 2022. godine, kao i knjige pripovjedaka “Kraljevske legende” iz 1980., “Kuća za umorne” iz 1993. i “Izvještaji iz tamnog vilajeta” objavljeni 2007. godine.
Karahasan je, uprkos insistiranju na tome da se “odnos čitatelja s piscem formira na temelju napisanih djela, a ne stečenih priznanja”, dobio mnoga književna priznanja i nagrade: nagradu Veselin Masleša za knjigu godine 1981., nagradu za jugoslovenski roman godine 1990., koju je stekao zahvaljući “Istočnom diwanu”, nagradu Franjevačke provincije Bosne srebrene za dramu “Kotač svete Katarine”, nagradu Charles Veillon za knjigu eseja 1995. kao i nagradu Bruno Kreisky za političku knjigu godine, također 1995., međunarodnu nagradu za interkulturalni dijalog 1997., Herderovu nagradu 1999., nagradu Lajpciškog sajma knjige za “Knjigu vrtova” 2004., srednjoevropsku nagradu za književnost festivala u Vilenici 2010., nagradu Heinrich Heine i Goetheovu medalju 2012., nagradu 25. novembar 2016., nagradu Franz Nabl 2017. godine, veliku Geotheovu nagradu grada Franfkurta 2020., a nekoliko puta je nominiran i za Nobelovu nagradu.
Akademik Dževad Karahasan svojim umjetničkim i javnim djelovanjem ostavio je dubok trag, ne samo u Bosni i Hercegovini, u čiju je posebnu “historijsku misiju kao prostora susreta civilizacija” nepokolebljivo vjerovao, nego i u Evropi. Iza njega su ostala djela neprolazne ljepote i vrijednosti, koja su već, a nesumnjivo će biti nadahnuće i mnogim budućim generacijama književnika.
Karahasan o Bosni
“Bosni je u Dejtonu navučena luđačka košulja. A luđačka košulja blokira svaki pokret tijela koji je navučen. U Bosni se ništa ne može pokrenuti, niti promijeniti dok je aktualan, dok važi ovaj sistem koji je Bosni nametnut… Bosna je vjerovatno jedina država bez građana. Prema Dejtonskom ustavu, mi nismo građani, mi smo samo pripadnici nacija.”
Johan Gotlib Fihte. Wikipedia.org
Rođen njemački filozof Johan Gotlib Fihte
1762. – Rođen njemački filozof Johan Gotlib Fihte (Johann Gottlieb Fichte), istaknuti predstavnik njemačke klasične idealističke filozofije, profesor univerziteta u Jeni i Eglangenu, rektor Berlinskog univerziteta. U “Govorima njemačkoj naciji” 1807. i 1808. doprinio je jačanju otpora Nijemaca francuskom caru Napoleonu I. Djela: “Pokušaj kritike sveg otkrivenja”, “Osnova cjelokupne teorije nauke”, “Osnova prirodnog prava prema principima teorije nauke”, “Sistem teorije morala prema principima teorije nauke”.
1861. – Australska pjevačica Neli Melba (Nellie), jedan od najvećih operskih soprana krajem 19. i početkom 20. stoljeća, rođena je na današnji dan. S velikim uspjehom je decenijama nastupala u gotovo svim najvećim operskim kućama u svijetu, uključujući londonski Kovent garden i njujoršku Metropoliten operu.
1864. – Umro američki pisac Natanijel Hotorn (Nathaniel Hawthorne), jedan od prvih značajnijih američkih romansijera. U romanima i pripovijetkama prikazao je moralno-religioznu puritansku tradiciju i njeno opadanje u Novoj Engleskoj. Pisao je u pesimističnom maniru, pri čemu su ga zaokupljale teme grijeha, prestupa i oholosti. Ispoljavao je sklonost ka apstrakciji i alegoriji, pa su njegovi likovi više ovaploćenje moralnih načela nego žive ličnosti. Djela: romani “Skarletno slovo”, “Kuća sa sedam zabata”, “Blajdelska romansa”, “Mermerni faun”, pripovijetke “Dvaput ispričane priče”, “Živopisne priče za djecu”.
1881. – Rođen Mustafa Kemal-paša Ataturk, “otac” moderne Turske, pod čijim je vođstvom, 1923., proglašena Republika Turska, a on je postao njen prvi predsjednik. Tokom 18 godina vladavine proveo je najznačajnije reforme u turskoj historiji. Proklamovao je jednakost svih građana, provodio agrarnu reformu, donio savremene zakone, reformisao jezik i pravopis, ukinuo kalifat, dao izborno pravo ženama… Jedan je od tvoraca Balkanskog saveza 1934. godine. Preminuo je 10. novembra 1938. godine.
Boleslav Prus. Zyciorysy.info
Umro književnik Boleslav Prus, najznačajniji poljski realist
1912. – Umro književnik Boleslav Prus, najznačajniji poljski realist. U djelima je pisao o borbi Poljaka protiv germanizacije, a u listu “Kurijer varšavski” objavljivao vrlo čitane hronike. Učestovao je u ustanku protiv kmetskog sistema koji je 1863. podigla revolucionarna stranka “Crvenih”. Djela: romani “Lutka”, “Talas se vraća”, “Mrtva straža”, “Emancipovana žena”, “Faraon”, zbirke pripovijedaka “Stanar potkrovlja”, “Jakubov san”, “Balska haljina”, “Prokleta sreća”, “Sitnice”, “Večernje pripovijetke”.
1930. – Rođen Nikica Kalogjera, hrvatski kompozitor i dirigent. Komponovao je zabavnu i filmsku muziku, te muziku za pozorište, televizijske drame i serije. Napisao je više od hiljadu kompozicija, a prvu ploču snimio je 1952. godine za diskografsku kuću „Jugoton“ zajedno s legendom zabavne muzike Ivom Robićem s kojim je sarađivao skoro pola stoljeća. Najveće uspjehe postigao je na Festivalu zabavne muzike Split. I danas se pjevaju njegove pobjedničke kompozicije sa Splitskog festivala poput “Maškara”, “Veslaj”, “Moje suze”, “Nono, dobri moj nono”, a pjesma “Nima Splita do Splita” postala je himna tog festivala i grada Splita.
Džemaludin Alić. Avaz
Džemaludin Alić: 79. godišnjica rođenja bh. književnika
1947. – U Tetovu kod Zenice rođen je Džemaludin Alić, bosanskohercegovački književnik, autor romana “Demijurg”. Gimnaziju je završio u Zenici, a studije južnoslavenskih književnosti i jezika uspješno je okončao na Filozofskom fakultetu u Sarajevu 1972. godine. Na književnoj sceni Alić je bio prisutan pet decenija, pisao je kritike, romane, priče, poeziju, eseje, a bio je urednik u izdavačkoj djelatnosti “Oslobođenja”. Prvi roman “I smrt će proći” objavio je 1978. godine u Zagrebu. Ostala djela: romani “Trošenje grijeha”, “ Kukci”, i “Pataren”; knjiga priča “Zamka za Ishaka Ledinu”, “Komadanje Orfeja”, izbor kritike, polemike i eseja, te “Antologija bosanskohercegovačke pripovijetke XX stoljeća”. Autor je knjige “Devetnaest stoljeća Bosne” s izuzetno vrijednim podacima o kulturnoj i historijskoj hronologiji Bosne i Hercegovine. Romani „Demijurg“ i “Pataren” prevedeni su i objavljeni i na njemačkom jeziku, a roman „Kukci“ na makedonskom jeziku s naslovom „Skakulci“. Nakon izbijanja agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, Alić je s porodicom prvo živio u Splitu u Hrvatskoj, a od kraja 1993. godine u Njemačkoj sa statusom slobodnog umjetnika. Preminuo je 4. septembra 2017., u njemačkom Sarbrikenu, a sahranjen 7. septembra na zeničkom mjesnom mezarju Tetovo.
1994. – Umrla bivša američka prva dama Žaklina Kenedi Onazis (Jacqueline Kennedy Onassis), supruga predsjednika SAD Džona Kenedija (John Kennedy), ubijenog 1963. u atentatu. Pet godina nakon Kenedijeve smrti udala se za grčkog brodovlasnika Aristotela Onazisa, koga je također nadživjela.
2015. – Preminuo bosanskohercegovački slikar Affan Ramić. Rođen je 5. juna 1932. u Derventi. Školu za primijenjenu umjetnost završio je u Sarajevu, a Akademiju likovnih umjetnosti u Beogradu 1957. godine. Slikarstvo je specijalizirao u Parizu 1963. i Pragu 1967. Intenzivno se bavio kolažom, a u jednoj fazi koristio se filigranskim crtežom, nadahnut ornamentikom starog bosanskog nakita. Dobitnik je brojnih nagrada za umjetnički rad, među kojima je i Šestoaprilsku nagradu Grada Sarajeva, Zlatna plaketa humanizma – Međunarodne lige humanista. Od 2005. godine bio je član Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Sedamdesetih godina 20. stoljeća bio je predsjednik Udruženja likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine i Udruženja likovnih umjetnika bivše SFR Jugoslavije.
avaz
